لوله SST چیست؟
لوله SST یا Serum Separator Tube نوعی لوله خونگیری برای تهیه و جداسازی Serum است که معمولاً دارای Clot Activator و Separator Gel است. پس از خونگیری ابتدا باید اجازه داده شود خون بهطور کامل لخته شود. سپس هنگام سانتریفیوژ، ژل به دلیل ویژگیهای فیزیکی و دانسیته خود بین Serum و سلولها/Clot قرار گرفته و یک Barrier ایجاد میکند. این جداسازی تماس Serum با سلولهای خونی را کاهش داده و مدیریت نمونه را در آزمایشگاه سادهتر میکند. SST در بسیاری از آزمایشهای بیوشیمی، هورمونی، سرولوژی و ایمونولوژی کاربرد دارد؛ با این حال برای تمام Analyteها و بهخصوص بعضی Therapeutic Drug Monitoringها مناسب نیست.
لوله SST چیست؟
کاربرد لوله ژلدار، نحوه جداسازی سرم و آزمایشهای قابل انجام
- SST مخفف Serum Separator Tube است.
- معمولاً دارای Clot Activator + Separator Gel است.
- برای تهیه Serum استفاده میشود.
- پس از Centrifugation، Gel بین Serum و Clot یک Barrier ایجاد میکند.
- برای بسیاری از تستهای Chemistry، Hormone، Immunology و Serology مناسب است.
- برای همه داروها و Analyteها مناسب نیست و Sample Requirement هر Assay باید بررسی شود.
لوله SST چیست؟
SST نوعی Blood Collection Tube است که برای:
طراحی شده است.
تفاوت مهم آن با Serum Tube ساده این است که داخل SST علاوه بر Clot Activator معمولاً Separator Gel نیز وجود دارد.
پس از Centrifugation این Gel بین Serum و بخش سلولی قرار میگیرد.
SST مخفف چیست؟
SST مخفف: Serum Separator Tube است.
این اصطلاح به لولههایی اشاره دارد که برای جداسازی Serum با استفاده از یک Barrier طراحی شدهاند.
نکته مهم این است که نامهای تجاری و سیستمهای رنگبندی میتوانند بین تولیدکنندگان متفاوت باشند.
داخل لوله SST چیست؟
بهطور معمول دو جزء مهم وجود دارد:
بنابراین:
البته مشخصات دقیق هر محصول باید از سازنده بررسی شود.
Separator Gel چیست؟
Separator Gel مادهای است که هنگام Centrifugation حرکت کرده و در محل مناسب بین: Serum و
قرار میگیرد.
در نتیجه یک Barrier فیزیکی ایجاد میشود.
ساختار نهایی تقریباً به این شکل است:
Serum
⬇
Gel Barrier
⬇
Clot + Blood Cells
ژل SST چگونه کار میکند؟
عملکرد Separator Gel به ویژگیهای فیزیکی و Density آن وابسته است.
دانسیته Gel طوری طراحی میشود که پس از Centrifugation در محل بین Serum و بخش سلولی قرار گیرد.
در نتیجه پس از پایان سانتریفیوژ، Gel به شکل Barrier باقی میماند.
این فرآیند باعث میشود Serum از Clot جدا شود.
چرا جداسازی Serum از سلولها مهم است؟
پس از نمونهگیری، سلولهای خونی همچنان دارای فعالیت Metabolic هستند.
اگر Serum برای مدت طولانی در تماس با سلولها باقی بماند، ممکن است بعضی Analyteها تغییر کنند.
برای مثال:
Gel Barrier تماس مستقیم Serum با سلولها را کاهش میدهد.
لوله SST چه رنگی است؟
رنگ SST به سیستم سازنده بستگی دارد.
در برخی سیستمهای شناختهشده ممکن است به صورت:
دیده شود.
بنابراین عبارتهایی مانند «لوله زرد» یا «لوله طلایی» بهتنهایی برای شناسایی محصول کافی نیستند.
باید Label بررسی شود:
آیا همه لولههای زرد SST هستند؟
خیر.
این نکته بسیار مهم است.
در برخی سیستمهای Blood Collection، لوله زرد ممکن است حاوی Additive کاملاً متفاوتی مانند: ACD باشد.
بنابراین انتخاب Tube فقط بر اساس رنگ میتواند باعث خطای جدی شود.
همیشه باید:
بررسی شود.
آیا همه SSTها یکسان هستند؟
خیر.
SSTهای مختلف ممکن است از نظر:
متفاوت باشند.
بنابراین تغییر Brand ممکن است نیازمند بررسی عملکرد در Workflow آزمایشگاه باشد.
لوله SST برای چه آزمایشهایی استفاده میشود؟
SST برای طیف گستردهای از Serum-based Assayها استفاده میشود.
از جمله بسیاری از:
اما نوع نمونه تأییدشده برای هر Assay باید بررسی شود.
کاربرد SST در بیوشیمی
Serum تهیهشده با SST در بسیاری از Chemistry Analyzerها قابل استفاده است.
برای مثال بسته به Method:
میتوانند روی Serum انجام شوند.
کاربرد SST در آزمایشهای هورمونی
SST در بخش Endocrinology نیز بسیار رایج است.
برای مثال بسیاری از روشها برای:
از Serum استفاده میکنند.
اما Sample Requirement هر Kit یا Analyzer باید بررسی شود.
SST در سرولوژی و ایمونولوژی
Serum یکی از نمونههای اصلی در بسیاری از Immunoassayها است.
بنابراین SST میتواند برای بسیاری از تستهای:
مناسب باشد.
SST در ELISA
بسیاری از ELISA Kitها Serum را بهعنوان Sample Type قبول میکنند.
در چنین شرایطی SST میتواند گزینه مناسبی برای تهیه Serum باشد.
اما باید Kit Insert بررسی شود، زیرا برخی Assayها: Serum and Plasma و برخی فقط: Serum یا نوع خاصی از Plasma را Validate کردهاند.
مراحل استفاده از SST
فرآیند کلی شامل:
1. Blood Collection
2. Gentle Mixing طبق دستور سازنده
3. Clot Formation
4. Centrifugation
5. Formation of Gel Barrier
6. Serum آماده برای Testing است.
هر مرحله میتواند روی کیفیت نهایی نمونه اثر بگذارد.
آیا SST باید بعد از خونگیری مخلوط شود؟
معمولاً بله.
چون SST حاوی Clot Activator است، باید طبق دستور سازنده بهآرامی: Invert شود.
هدف تماس مناسب خون با Clot Activator است.
لوله نباید شدیداً Shake شود.
چرا SST را نباید Shake کرد؟
Shake شدید میتواند باعث:
شود.
Hemolysis یکی از مهمترین منابع Preanalytical Error در Chemistry است.
بنابراین Mixing باید با Gentle Inversion انجام شود.
قبل از سانتریفیوژ SST چقدر باید صبر کنیم؟
ابتدا باید اجازه داده شود Clot Formation کامل شود.
زمان دقیق به Manufacturer و Tube Type بستگی دارد.
برای بسیاری از SSTهای رایج حدود ۳۰ دقیقه Clotting Time توصیه میشود، اما این عدد عمومی نباید جایگزین دستور سازنده شود.
بعضی شرایط بیمار میتوانند Clotting را طولانیتر کنند.
چرا تشکیل کامل Clot اهمیت دارد؟
اگر SST قبل از تکمیل Coagulation سانتریفیوژ شود، ممکن است:
در Serum باقی بماند.
این مواد میتوانند هنگام Automated Analysis مشکل ایجاد کنند.
Fibrin چه مشکلی برای دستگاه ایجاد میکند؟
Fibrin میتواند:
به همین دلیل مشاهده Fibrin مکرر میتواند نشانه مشکل در Preanalytical Workflow باشد.
SST چگونه سانتریفیوژ میشود؟
Centrifugation باید مطابق دستور سازنده انجام شود.
پارامترهای مهم:
هستند.
Gel برای حرکت و قرار گرفتن صحیح به نیروی Centrifugal مناسب نیاز دارد.
سانتریفیوژ ناکافی میتواند Barrier نامناسب ایجاد کند.
RCF بهتر است یا RPM؟
برای استانداردسازی بهتر است به: RCF یا ×g توجه شود.
RPM به شعاع Rotor وابسته است.
بنابراین: 3000 RPM در دو Centrifuge متفاوت الزاماً نیروی یکسانی ایجاد نمیکند.
Gel Barrier مناسب چه شکلی است؟
پس از Centrifugation صحیح باید Barrier نسبتاً کامل بین: Serum و Clot تشکیل شود.
Barrier ناقص، کج یا شکسته میتواند نشانه:
باشد.
چه عواملی روی حرکت Gel اثر میگذارند؟
Separator Gel بر اساس Density کار میکند.
بنابراین شرایطی که Density نمونه را بهطور قابل توجه تغییر دهند ممکن است روی عملکرد Gel اثر بگذارند.
همچنین:
میتوانند اهمیت داشته باشند.
تفاوت SST و لوله قرمز چیست؟
| ویژگی | SST | Red Serum Tube |
|---|---|---|
| تهیه Serum | بله | بله |
| Clot Activator | معمولاً دارد | بسته به محصول |
| Separator Gel | بله | معمولاً خیر |
| Barrier | دارد | ندارد |
| جداسازی Serum از Cells | آسانتر | نیاز به مدیریت بیشتر |
| Routine Chemistry | بسیار رایج | رایج |
| برخی Specialized Assays | باید بررسی شود | گاهی ترجیح داده میشود |
تفاوت SST و Lithium Heparin چیست؟
SST برای تهیه Serum است.
Lithium Heparin برای تهیه Plasma.
| ویژگی | SST | Lithium Heparin |
|---|---|---|
| نمونه نهایی | Serum | Plasma |
| Anticoagulant | ندارد | Lithium Heparin |
| Clot Formation | لازم | لازم نیست |
| Separator Gel | دارد | در برخی مدلها |
| Chemistry | بسیار رایج | بسیار رایج |
| سرعت Processing | نیاز به Clotting | سریعتر |
تفاوت SST و PST چیست؟
این دو اصطلاح گاهی اشتباه گرفته میشوند.
| ویژگی | SST | PST |
|---|---|---|
| نمونه | Serum | Plasma |
| Anticoagulant | خیر | معمولاً Lithium Heparin |
| Clot Activator | معمولاً بله | خیر |
| Gel | بله | بله |
| نیاز به Clot Formation | بله | خیر |
آیا SST برای CBC مناسب است؟
خیر.
در SST خون لخته میشود.
برای CBC نیاز به Whole Blood حاوی Anticoagulant داریم.
انتخاب رایج: K₂EDTA Tube است.
آیا SST برای PT و aPTT مناسب است؟
خیر.
برای Coagulation Testing روتین از: Sodium Citrate Plasma استفاده میشود.
در SST سیستم Coagulation فعال شده و Clot تشکیل میشود.
آیا SST برای PCR مناسب است؟
به Assay بستگی دارد.
برای بسیاری از Germline Molecular Tests که Genomic DNA لازم دارند، EDTA Whole Blood مناسبتر است.
اما Serum میتواند در برخی Molecular Assayهای خاص استفاده شود.
بنابراین SST را نباید Tube عمومی PCR در نظر گرفت.
آیا SST برای Therapeutic Drug Monitoring مناسب است؟
این موضوع باید برای هر Drug و Assay جداگانه بررسی شود.
برخی Drugها ممکن است با Separator Gel Interaction داشته باشند یا توسط Gel جذب شوند.
این مسئله میتواند Concentration اندازهگیریشده را تغییر دهد.
در چنین شرایطی ممکن است: Plain Serum Tube بدون Gel ترجیح داده شود.
چرا Gel میتواند روی بعضی داروها اثر بگذارد؟
بعضی ترکیبات، بهخصوص Moleculeهای Lipophilic، ممکن است با اجزای Gel Interaction داشته باشند.
شدت این مسئله به:
بستگی دارد.
به همین دلیل نباید تمام TDM Assayها را بدون بررسی روی SST انجام داد.
SST در Toxicology
در Toxicology نیز انتخاب Tube اهمیت زیادی دارد.
Separator Gel ممکن است برای بعضی Analyteها مناسب نباشد.
همچنین بعضی Tube Additiveها میتوانند در Analytical Method تداخل ایجاد کنند.
بنابراین برای Toxicology بهتر است Sample Collection Requirement همان روش بررسی شود.
Hemolysis در SST
Hemolysis یکی از شایعترین مشکلات نمونههای Serum است.
اگر RBCها تخریب شوند، مواد داخل سلول وارد Serum میشوند.
این مسئله میتواند Analyteهایی مانند:
را تحت تأثیر قرار دهد.
Lipemia در SST
Lipemic Serum ظاهر کدر یا شیری دارد.
Lipemia میتواند بهخصوص در روشهای: Photometric Interference ایجاد کند.
بسیاری از Analyzerهای جدید HIL Index را برای ارزیابی: Hemolysis – Icterus – Lipemia گزارش میکنند.
Icterus در SST
افزایش Bilirubin میتواند Serum را زرد یا زرد تیره کند.
Bilirubin ممکن است در برخی Analytical Methods تداخل ایجاد کند.
میزان قابل قبول Interference برای هر Analyte باید بر اساس روش بررسی شود.
آیا SST را میتوان دوباره سانتریفیوژ کرد؟
Recentrifugation باید با احتیاط انجام شود.
پس از تشکیل Gel Barrier، سانتریفیوژ مجدد میتواند در برخی شرایط باعث تغییر Barrier یا بازگشت مواد از بخش سلولی شود.
بنابراین Recentrifugation نباید بهعنوان یک اقدام روتین بدون SOP انجام شود.
اگر Aliquot لازم است، معمولاً انتقال Serum به Secondary Tube راه کنترلشدهتری است.
آیا Serum را میتوان از SST خارج کرد؟
بله.
پس از Centrifugation میتوان Serum را به Secondary Tube منتقل کرد.
این کار ممکن است برای:
موردنیاز باشد.
Secondary Tube باید با Assay سازگار باشد.
نگهداری SST چگونه است؟
قبل از استفاده، Tube باید طبق شرایط توصیهشده سازنده نگهداری شود.
عواملی مانند:
میتوانند اهمیت داشته باشند.
بعد از نمونهگیری نیز Storage Requirement به Analyte بستگی دارد.
آیا Serum داخل SST را میتوان فریز کرد؟
برای برخی آزمایشها ممکن است Serum فریز شود، اما معمولاً برای Storage طولانیمدت بهتر است Serum پس از Separation به Aliquot مناسب منتقل شود.
فریز کردن Tube اصلی همراه Gel برای همه Assayها و محصولات مناسب نیست.
دستورالعمل همان Assay و Tube باید بررسی شود.
Freeze-Thaw چه اهمیتی دارد؟
تکرار Freeze-Thaw میتواند برخی:
را تخریب یا تغییر دهد.
برای نمونههایی که ممکن است چند بار آزمایش شوند، تهیه چند Aliquot قبل از Freezing میتواند مناسبتر باشد.
Order of Draw و SST
در نمونهگیری چندلولهای باید Order of Draw رعایت شود.
هدف جلوگیری از Additive Carryover است.
برای مثال ورود K-EDTA به SST میتواند:
آیا Gel تاریخ انقضا دارد؟
بله.
کل Tube دارای Expiration Date است.
خصوصیات:
برای مدت مشخصی توسط سازنده تضمین میشوند.
بنابراین استفاده از Expired Tube میتواند کیفیت Collection و Separation را تحت تأثیر قرار دهد.
مزایا و محدودیتها
- تهیه Serum و جداسازی آن در یک Tube
- دارای Separator Gel برای ایجاد Barrier
- مناسب برای بسیاری از تستهای Routine Chemistry
- مناسب برای بسیاری از Hormone Assayها
- کاربرد گسترده در Serology و Immunology
- کاهش تماس Serum با سلولها پس از جداسازی صحیح
- مناسب برای Automated Laboratory Workflow
- کاهش نیاز به انتقال فوری Serum به Secondary Tube در بسیاری از تستهای روتین
- نیاز به زمان کافی برای تشکیل Clot دارد.
- برای CBC مناسب نیست.
- برای PT و aPTT مناسب نیست.
- Separator Gel برای همه Analyteها مناسب نیست.
- برخی داروها ممکن است با Gel Interaction داشته باشند.
- Centrifugation نامناسب میتواند Gel Barrier ناقص ایجاد کند.
- Centrifugation زودهنگام میتواند باعث باقی ماندن Fibrin شود.
- Recentrifugation بدون پروتکل مناسب میتواند مشکلساز باشد.
- رنگ درپوش بهتنهایی برای شناسایی SST کافی نیست.
برندهای مطرح لوله SST
از تولیدکنندگان شناختهشده Serum Separator Tube میتوان به:
محصولات مختلف ممکن است از نظر Gel Composition، Clot Activator، Draw Volume، Tube Dimension، Material و Centrifugation Requirement متفاوت باشند.
هنگام خرید SST به چه نکاتی توجه کنیم؟
در درخواست خرید بهتر است فقط نوشته نشود «لوله ژلدار»، زیرا Plasma Separator Tube نیز میتواند Gel داشته باشد.
مشخصات مهم عبارتاند از:
برای مثال:
درخواست بسیار دقیقتری است.
آیا لوله ژلدار ارزانتر انتخاب بهتری است؟
الزاماً خیر.
هنگام مقایسه SST باید علاوه بر قیمت به:
توجه کرد.
یک SST ارزانتر که Barrier ناپایدار ایجاد کند میتواند هزینه Preanalytical Laboratory را افزایش دهد.
وکتور چگونه میتواند در تأمین SST کمک کند؟
در وکتور میتوان درخواست را با مشخصات دقیق ثبت کرد:
سپس پیشنهاد تأمینکنندگان را از نظر:
مقایسه کرد.
این موضوع مانع از مقایسه اشتباه SST با PST یا Serum Tube ساده میشود؛ سه محصولی که ممکن است از نظر ظاهری مشابه باشند اما Sample Type و کاربرد متفاوتی دارند.
یکی از بهترین روشها برای ارزیابی عملکرد SST در آزمایشگاه این است که فقط ظاهر Tube قبل از استفاده بررسی نشود؛ Gel Barrier بعد از Centrifugation نیز اهمیت دارد.
اگر بهطور مکرر مواردی مانند:
مشاهده میشود، باید کل Workflow بررسی شود:
نکته دوم اینکه اگر قرار است Brand لوله SST تغییر کند، بهتر است قبل از خرید گسترده، تعداد محدودی از محصول در شرایط واقعی آزمایشگاه بررسی شود؛ بهخصوص اگر Chemistry Analyzer بهطور مستقیم از Primary Tube نمونهبرداری میکند.
همچنین برای TDM و Toxicology نباید صرفاً به دلیل راحتتر بودن SST، آن را جایگزین Plain Serum Tube کرد. Compatibility همان Analyte با Gel باید بررسی شود.
سؤالات متداول
منابع
- Clinical and Laboratory Standards Institute (CLSI). Collection of Diagnostic Venous Blood Specimens
- World Health Organization. WHO Guidelines on Drawing Blood: Best Practices in Phlebotomy
- McPherson RA, Pincus MR. Henry's Clinical Diagnosis and Management by Laboratory Methods
- Rifai N, Horvath AR, Wittwer CT. Tietz Textbook of Laboratory Medicine
- BD. Vacutainer SST Blood Collection Tubes – Technical Information
- Greiner Bio-One. VACUETTE Serum Gel Tubes – Product and Technical Information
- Sarstedt. Serum Gel Blood Collection Systems – Product Information
- Lippi G, et al. Publications concerning preanalytical variability and serum separator tube performance