لوله سرم چیست؟
لوله سرم (Serum Tube) یکی از پرکاربردترین لولههای خونگیری در آزمایشگاههای تشخیص طبی است که برای تهیه Serum استفاده میشود. برخلاف لولههای EDTA، Heparin و Citrate، در این لوله هدف جلوگیری از انعقاد نیست؛ بلکه خون باید ابتدا لخته شود و سپس با سانتریفیوژ، Serum از سلولها و Clot جدا شود. لولههای سرم ممکن است بدون افزودنی (Plain) یا دارای Clot Activator باشند و در بسیاری از سیستمها با درپوش قرمز شناخته میشوند. از Serum برای طیف وسیعی از آزمایشهای بیوشیمی، سرولوژی، ایمونولوژی، هورمونی و برخی آزمایشهای تخصصی استفاده میشود. لوله سرم ساده یا Clot Activator نباید با SST دارای Separator Gel یکسان در نظر گرفته شود.
لوله سرم چیست؟
کاربرد لوله قرمز، Clot Activator و آزمایشهای قابل انجام
- لوله Serum برای تهیه سرم خون استفاده میشود.
- در این لوله برخلاف EDTA، Citrate و Heparin معمولاً Anticoagulant وجود ندارد.
- لوله ممکن است Plain یا حاوی Clot Activator باشد.
- در بسیاری از سیستمها Serum Tube با درپوش قرمز شناخته میشود.
- قبل از Centrifugation باید زمان کافی برای تشکیل کامل Clot در نظر گرفته شود.
لوله سرم چیست؟
Serum Tube نوعی Blood Collection Tube است که اجازه میدهد خون پس از نمونهگیری لخته شود.
پس از تشکیل کامل Clot، لوله سانتریفیوژ میشود.
در نتیجه دو بخش اصلی تشکیل میشوند: Serum و
بخش مایع بالایی یعنی Serum برای انجام آزمایش مورد استفاده قرار میگیرد.
سرم خون چیست؟
Serum بخش مایع خون پس از تشکیل لخته است.
در فرآیند Coagulation، Fibrinogen به Fibrin تبدیل شده و همراه سلولها در Clot قرار میگیرد.
به همین دلیل Serum برخلاف Plasma، مقدار قابل توجهی Fibrinogen فعال و قابل اندازهگیری به شکل Plasma ندارد.
Serum حاوی ترکیبات متعددی است، از جمله:
به همین دلیل یکی از Sample Typeهای اصلی آزمایشگاه بالینی است.
تفاوت Serum و Plasma چیست؟
تفاوت اصلی Serum و Plasma به فرآیند انعقاد مربوط میشود.
Serum:
ابتدا اجازه داده میشود خون Clot شود و سپس Centrifugation انجام میشود.
Plasma:
ابتدا با استفاده از Anticoagulant از انعقاد جلوگیری شده و سپس نمونه سانتریفیوژ میشود.
| ویژگی | Serum | Plasma |
|---|---|---|
| تشکیل Clot | بله | خیر |
| Anticoagulant | معمولاً ندارد | دارد |
| Fibrinogen | تا حد زیادی مصرف شده | وجود دارد |
| زمان انتظار برای Clot | دارد | ندارد |
| Chemistry | بسیار رایج | بسیار رایج |
| Coagulation Tests | مناسب نیست | Citrated Plasma استفاده میشود |
لوله قرمز چیست؟
در بسیاری از سیستمهای Blood Collection، Red Top Tube برای تهیه Serum استفاده میشود.
اما یک نکته مهم وجود دارد: تمام لولههای قرمز الزاماً Composition یکسانی ندارند.
یک Red Tube ممکن است:
بنابراین مانند سایر لولهها، Label مهمتر از رنگ درپوش است.
Plain Serum Tube چیست؟
Plain Tube لولهای است که Anticoagulant ندارد و بسته به محصول ممکن است فاقد Clot Activator نیز باشد.
در این لوله خون باید بهطور طبیعی وارد Coagulation Process شود.
پس از تشکیل Clot میتوان Serum را با Centrifugation جدا کرد.
در مقایسه با Tube حاوی Clot Activator، تشکیل Clot ممکن است زمان بیشتری نیاز داشته باشد.
Clot Activator Tube چیست؟
در بسیاری از Serum Tubeها از مادهای برای تسریع Coagulation استفاده میشود.
این ماده: Clot Activator نام دارد.
یکی از رایجترین مواد مورد استفاده، ذرات Silica است.
تماس خون با این سطح میتواند Activation فرآیند انعقاد را تسریع کند و زمان موردنیاز برای تشکیل Clot را کاهش دهد.
Clot Activator چگونه عمل میکند؟
Clot Activatorهای مبتنی بر Silica با فراهم کردن سطح مناسب برای Contact Activation به آغاز سریعتر Coagulation کمک میکنند.
نتیجه این است که:
با Workflow قابل کنترلتری انجام میشود.
اما حتی در Tube دارای Clot Activator نیز باید زمان کافی برای تشکیل کامل Clot در نظر گرفته شود.
چرا قبل از سانتریفیوژ باید صبر کنیم؟
اگر لوله قبل از تشکیل کامل Clot سانتریفیوژ شود، ممکن است فرآیند انعقاد بعد از Centrifugation نیز ادامه پیدا کند.
در نتیجه ممکن است:
در Serum ایجاد شود.
این مسئله میتواند برای Automated Analyzer مشکل ایجاد کند.
زمان تشکیل لخته چقدر است؟
زمان دقیق به:
بستگی دارد.
در بسیاری از Serum Tubeهای دارای Clot Activator، حدود ۳۰ دقیقه زمان برای تشکیل Clot توصیه میشود، در حالی که Plain Tube ممکن است زمان بیشتری نیاز داشته باشد.
اما عدد دقیق باید از Instructions for Use همان محصول گرفته شود.
آیا میتوان لوله سرم را بلافاصله سانتریفیوژ کرد؟
معمولاً خیر.
اگر هدف تهیه Serum باشد، باید ابتدا اجازه داده شود Coagulation کامل شود.
Centrifugation زودهنگام یکی از خطاهای مهم Preanalytical در Serum Preparation است.
Fibrin Strand چیست؟
Fibrin Strand رشتههای Fibrin باقیمانده در Serum هستند که میتوانند در اثر:
ایجاد شوند.
وجود Fibrin ممکن است:
لوله سرم برای چه آزمایشهایی استفاده میشود؟
Serum یکی از گستردهترین Sample Typeهای آزمایشگاهی است.
بسته به روش میتواند برای بسیاری از تستهای:
استفاده شود.
اما Sample Requirement هر Assay باید بررسی شود.
لوله سرم در آزمایشهای بیوشیمی
Serum بهطور گسترده برای بسیاری از آزمایشهای Biochemistry استفاده میشود.
برای مثال بسته به Analyzer و Method:
میتوانند روی Serum اندازهگیری شوند.
لوله سرم در آزمایشهای هورمونی
Serum یکی از نمونههای بسیار رایج برای Hormone Assayها است.
برای مثال بسیاری از روشها برای:
از Serum استفاده میکنند.
با این حال Sample Type تأییدشده دستگاه یا Kit باید مبنا قرار گیرد.
لوله سرم در سرولوژی
Serum به دلیل وجود Antibodyها یکی از نمونههای اصلی Serology است.
بسیاری از آزمایشهای بررسی:
روی Serum انجام میشوند.
برای مثال بسته به Assay میتواند در بررسی برخی:
استفاده شود.
لوله سرم در ELISA
بسیاری از ELISAها میتوانند از Serum استفاده کنند.
اما این موضوع به Kit بستگی دارد.
برخی Kitها: Serum / Plasma را میپذیرند.
برخی فقط: Serum یا نوع خاصی از Plasma را Validate کردهاند.
بنابراین نوع Sample باید طبق Kit Insert انتخاب شود.
آیا لوله سرم برای CBC مناسب است؟
خیر.
برای CBC باید سلولهای خونی به شکل مناسب حفظ شوند.
در Serum Tube خون Clot میشود و سلولها در لخته گرفتار میشوند.
برای CBC معمولاً: EDTA Whole Blood استفاده میشود.
آیا لوله سرم برای PT و PTT مناسب است؟
خیر.
برای PT، INR و aPTT معمولاً به Citrated Plasma نیاز داریم.
در Serum Tube فاکتورهای انعقادی در فرآیند تشکیل Clot فعال و مصرف میشوند.
بنابراین Serum برای Coagulation Testing روتین مناسب نیست.
آیا لوله سرم برای PCR مناسب است؟
این موضوع کاملاً به Target و Assay بستگی دارد.
برای بسیاری از تستهای Genomic DNA از: EDTA Whole Blood استفاده میشود.
اما Serum میتواند در برخی Molecular Assayها، بهخصوص بررسی بعضی Pathogenها یا Cell-free Targets، مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین Serum Tube یک Tube عمومی برای PCR محسوب نمیشود.
آیا لوله سرم برای آزمایشهای ژنتیک مناسب است؟
برای بسیاری از تستهای Germline Genetic Testing که به Genomic DNA نیاز دارند، Serum انتخاب مناسبی نیست.
در این موارد EDTA Whole Blood بسیار رایجتر است.
اما در برخی آزمایشهای:
ممکن است Serum یا Plasma استفاده شود.
نوع نمونه کاملاً به Assay وابسته است.
تفاوت لوله Serum و EDTA چیست؟
| ویژگی | Serum Tube | EDTA Tube |
|---|---|---|
| هدف | تشکیل Clot | جلوگیری از Clot |
| نمونه | Serum | Whole Blood / EDTA Plasma |
| Anticoagulant | ندارد | EDTA |
| CBC | خیر | بله |
| Chemistry | بسیار رایج | محدود |
| Molecular Genetics | محدود | بسیار رایج |
| رنگ رایج | قرمز | بنفش |
تفاوت Serum Tube و Lithium Heparin چیست؟
Serum Tube اجازه میدهد خون لخته شود.
Lithium Heparin از انعقاد جلوگیری میکند.
| ویژگی | Serum Tube | Lithium Heparin |
|---|---|---|
| نمونه | Serum | Plasma |
| Clot Formation | بله | خیر |
| زمان انتظار Clot | دارد | ندارد |
| Anticoagulant | ندارد | Lithium Heparin |
| Chemistry | بسیار رایج | بسیار رایج |
| Emergency Workflow | کندتر | معمولاً سریعتر |
تفاوت Serum Tube و Sodium Citrate چیست؟
Sodium Citrate برای Coagulation Testing طراحی شده است.
Serum Tube برای تهیه Serum.
این دو قابل جایگزینی نیستند.
تفاوت لوله قرمز و SST چیست؟
این یکی از مهمترین تفاوتهاست.
SST یا Serum Separator Tube علاوه بر Clot Activator معمولاً دارای Separator Gel است.
اما Red Serum Tube ممکن است Gel نداشته باشد.
| ویژگی | Red Serum Tube | SST |
|---|---|---|
| تهیه Serum | بله | بله |
| Clot Activator | بسته به محصول | معمولاً دارد |
| Separator Gel | معمولاً ندارد | دارد |
| Barrier بعد از Centrifuge | ندارد | دارد |
| جداسازی Serum از Cells | نیاز به مدیریت نمونه | Gel Barrier ایجاد میکند |
| کاربرد Routine Chemistry | بله | بسیار رایج |
Separator Gel چیست؟
Separator Gel مادهای است که پس از Centrifugation بین Serum و Blood Cells قرار میگیرد.
هدف آن ایجاد یک Physical Barrier است.
این ویژگی در SST باعث میشود Serum پس از Centrifugation تماس کمتری با سلولها داشته باشد.
در مقاله بعدی SST را بهصورت کامل بررسی میکنیم.
چه زمانی Serum Tube بدون Gel مفید است؟
در برخی Assayها استفاده از Tube بدون Gel ترجیح داده میشود.
برای مثال بعضی:
ممکن است نسبت به Separator Gel حساس باشند.
برخی Drugها یا Analyteها میتوانند با Gel Interaction داشته باشند.
بنابراین Sample Tube توصیهشده برای همان Assay باید بررسی شود.
لوله سرم در Therapeutic Drug Monitoring
TDM یا Therapeutic Drug Monitoring برای اندازهگیری غلظت برخی داروها در خون استفاده میشود.
در بعضی Assayها Serum قابل استفاده است.
اما انتخاب Tube اهمیت زیادی دارد.
بعضی Separator Gelها میتوانند با برخی Drugها Interaction داشته باشند و غلظت اندازهگیریشده را تغییر دهند.
در چنین شرایطی Plain Serum Tube بدون Gel ممکن است ترجیح داده شود.
آیا لوله سرم باید بعد از خونگیری مخلوط شود؟
این موضوع به نوع Tube بستگی دارد.
اگر Tube دارای Clot Activator باشد، باید طبق دستور سازنده بهآرامی Invert شود تا خون با Activator تماس پیدا کند.
اما Plain Tube بدون Additive الزاماً همان نیاز را ندارد.
بنابراین نباید برای همه Red Tubeها یک دستور ثابت در نظر گرفت.
آیا لوله سرم را باید Shake کرد؟
خیر.
Shake شدید میتواند باعث:
شود.
اگر Tube نیاز به Mixing داشته باشد، باید با Gentle Inversion و طبق دستور سازنده انجام شود.
Hemolysis در Serum چیست؟
Hemolysis یعنی تخریب RBCها و آزاد شدن محتویات آنها در Serum.
Serum Hemolyzed ممکن است رنگ صورتی تا قرمز داشته باشد.
Hemolysis میتواند برخی Analyteها را به شکل قابل توجهی تغییر دهد.
Hemolysis روی چه آزمایشهایی اثر دارد؟
یکی از مثالهای مهم: Potassium است.
غلظت Potassium داخل RBC بسیار بیشتر از Serum است.
در نتیجه Hemolysis میتواند باعث افزایش کاذب Potassium شود.
همچنین Analyteهایی مانند:
نیز میتوانند تحت تأثیر قرار گیرند.
شدت Interference به Method بستگی دارد.
چرا Serum باید از سلولها جدا شود؟
پس از خونگیری، سلولها همچنان Metabolically Active هستند.
اگر Serum مدت طولانی با سلولها در تماس باقی بماند، ممکن است غلظت برخی Analyteها تغییر کند.
برای مثال سلولها میتوانند Glucose مصرف کنند.
بنابراین Processing و Separation بهموقع اهمیت دارد.
سانتریفیوژ Serum Tube چگونه انجام میشود؟
شرایط Centrifugation باید بر اساس:
تعیین شود.
پارامترهای مهم:
هستند.
نباید صرفاً یک RPM ثابت برای تمام Tubeها در نظر گرفته شود.
تفاوت RCF و RPM چیست؟
RPM تعداد دور Rotor در دقیقه است.
اما نیروی واردشده به نمونه به شعاع Rotor نیز بستگی دارد.
RCF یا ×g نیروی نسبی Centrifugal را نشان میدهد.
به همین دلیل برای استانداردسازی Centrifugation، RCF معیار دقیقتری است.
آیا Serum را میتوان Aliquot کرد؟
بله.
پس از جداسازی مناسب Serum میتوان آن را در Secondary Tube منتقل کرد.
Aliquoting میتواند برای:
مفید باشد.
Secondary Tube باید با Analyte موردنظر سازگار باشد.
نگهداری Serum چگونه است؟
شرایط نگهداری کاملاً به Analyte بستگی دارد.
ممکن است یک آزمایش در:
پایداری متفاوتی داشته باشد.
بنابراین یک Storage Rule ثابت برای تمام Serum Tests وجود ندارد.
Freeze-Thaw چیست؟
اگر Serum فریز شود و سپس Thaw شود، یک Freeze-Thaw Cycle ایجاد میشود.
تکرار این چرخه میتواند بعضی:
را تحت تأثیر قرار دهد.
برای نمونههای ذخیرهشده بهتر است در صورت نیاز چند Aliquot تهیه شود.
Serum Index چیست؟
بسیاری از Chemistry Analyzerهای مدرن میتوانند شاخصهایی برای:
ارزیابی کنند.
این شاخصها به آزمایشگاه کمک میکنند احتمال Interference را بررسی کند.
محدوده قابل قبول برای هر Analyte میتواند متفاوت باشد.
Lipemic Serum چیست؟
Serum Lipemic معمولاً ظاهر کدر یا شیری دارد و اغلب ناشی از مقدار بالای Lipoproteinها، بهویژه Triglyceride-rich particles است.
Lipemia میتواند در برخی روشهای Photometric اختلال ایجاد کند.
Icteric Serum چیست؟
Serum Icteric به دلیل افزایش Bilirubin ممکن است رنگ زرد تا زرد تیره داشته باشد.
Bilirubin میتواند در برخی Assayها Interference ایجاد کند.
Analyzer و Method تعیین میکنند میزان این تداخل چقدر است.
Order of Draw و لوله سرم
در نمونهگیری چندلولهای باید Order of Draw استاندارد رعایت شود تا Additive لولههای دیگر وارد Serum Tube نشود.
برای مثال Contamination با: K-EDTA میتواند باعث:
شود.
بنابراین Phlebotomy صحیح مستقیماً روی کیفیت Serum اثر دارد.
آیا همه لولههای قرمز یکسان هستند؟
خیر.
دو Red Top Tube ممکن است از نظر:
متفاوت باشند.
بنابراین رنگ فقط یک راهنمای سریع است.
جنس لوله سرم چیست؟
لولههای Blood Collection مدرن ممکن است از:
ساخته شوند.
جنس Tube میتواند روی Activation انعقاد و طراحی Additive اثر داشته باشد.
برای مثال در Plastic Tubeها معمولاً برای تسریع Clot Formation از Activator استفاده میشود.
مزایا و محدودیتها
- مناسب برای تهیه Serum
- کاربرد گسترده در Clinical Chemistry
- مناسب برای بسیاری از آزمایشهای هورمونی
- کاربرد گسترده در Serology و Immunology
- فاقد Anticoagulantهایی مانند EDTA و Heparin
- انواع Plain و Clot Activator موجود است.
- مدلهای بدون Gel برای برخی Assayهای تخصصی مناسب هستند.
- نیاز به زمان برای تشکیل کامل Clot دارد.
- برای CBC مناسب نیست.
- برای PT و aPTT مناسب نیست.
- Centrifugation زودهنگام میتواند Fibrin ایجاد کند.
- تماس طولانی Serum با سلولها میتواند برخی Analyteها را تغییر دهد.
- Hemolysis میتواند نتایج متعددی را مختل کند.
- Plain Tube ممکن است نسبت به Clot Activator Tube زمان بیشتری برای Clotting نیاز داشته باشد.
- یک نوع Serum Tube برای تمام Assayها مناسب نیست.
برندهای مطرح لوله سرم
از تولیدکنندگان شناختهشده Blood Collection Tube میتوان به:
محصولات ممکن است از نظر Plain / Clot Activator، Draw Volume، Tube Dimension، Vacuum و Material متفاوت باشند.
هنگام خرید لوله سرم به چه نکاتی توجه کنیم؟
فقط نوشتن «لوله قرمز» برای خرید کافی نیست.
بهتر است موارد زیر مشخص شوند:
برای مثال:
درخواست دقیقتری است.
لوله Plain بخریم یا Clot Activator؟
اگر هدف Routine Laboratory Workflow باشد، Clot Activator Tube میتواند تشکیل Clot را سریعتر و استانداردتر کند.
اما برای برخی Assayهای تخصصی ممکن است Plain Tube توصیه شود.
بنابراین انتخاب باید بر اساس:
انجام شود.
وکتور چگونه میتواند در تأمین لوله سرم کمک کند؟
در وکتور میتوان مشخصات محصول را دقیق ثبت کرد:
سپس پیشنهاد تأمینکنندگان را از نظر:
مقایسه کرد.
این موضوع اهمیت دارد، زیرا یک تأمینکننده ممکن است Plain Red Tube و دیگری Clot Activator Red Tube پیشنهاد کند؛ در حالی که این دو محصول الزاماً از نظر Workflow آزمایشگاه یکسان نیستند.
یکی از خطاهای رایج در بخش Chemistry این است که نمونه Serum قبل از تشکیل کامل Clot سانتریفیوژ شود.
ظاهر اولیه نمونه ممکن است مناسب باشد، اما بعداً Fibrin Strand تشکیل شود و هنگام Aspiration توسط Analyzer مشکل ایجاد کند.
اگر Serum بهطور مکرر Fibrin دارد، بهتر است مسیر:
بررسی شود.
نکته دوم این است که تغییر از Plain Tube به Clot Activator یا SST فقط تغییر رنگ یا برند لوله نیست؛ Workflow نمونه نیز تغییر میکند.
برای تستهای تخصصی، بهخصوص Therapeutic Drug Monitoring، نباید بدون بررسی دستورالعمل Assay از Tube دارای Gel استفاده کرد.
همچنین اگر Potassium بسیار بالا و Calcium بهطور غیرمنطقی پایین باشد، قبل از نتیجهگیری بالینی باید EDTA Contamination نیز در نظر گرفته شود.
سؤالات متداول
منابع
- Clinical and Laboratory Standards Institute (CLSI). Collection of Diagnostic Venous Blood Specimens
- World Health Organization. WHO Guidelines on Drawing Blood: Best Practices in Phlebotomy
- McPherson RA, Pincus MR. Henry's Clinical Diagnosis and Management by Laboratory Methods
- Rifai N, Horvath AR, Wittwer CT. Tietz Textbook of Laboratory Medicine
- BD. Vacutainer Serum Blood Collection Tubes – Technical Information
- Greiner Bio-One. VACUETTE Serum Tubes – Product and Technical Information
- Sarstedt. Serum Blood Collection Systems – Product Information
- Lippi G, et al. Publications on preanalytical quality, hemolysis and serum specimen processing